Việc đầu tiên tôi được giao ở văn phòng luật, trước cả khi vào làm pháp chế, là đánh số trang cho một bộ hồ sơ tranh chấp dày gần bốn trăm tờ. Tôi đánh sai từ trang 212, phải làm lại cả buổi chiều. Luật sư hướng dẫn không mắng, chỉ nói: “Ra tòa mà dẫn trang 215 thì thẩm phán lật tới đâu?”. Từ hôm đó tôi hiểu trợ lý luật sư làm gì: những việc nhìn thì vặt, nhưng sai là cả hồ sơ lệch theo.
Trong bài: I. Trợ lý là ai, khác người tập sự ở đâu · II. Việc trong tuần · III. Những điều trợ lý không được làm · IV. Sau vị trí trợ lý · V. Hỏi đáp nhanh
I. Trợ lý là ai, khác người tập sự ở đâu
Trợ lý luật sư (legal assistant) làm việc ở văn phòng luật, công ty luật, đôi khi ở bộ phận pháp lý của doanh nghiệp, hỗ trợ trực tiếp một hoặc vài luật sư. Thường là sinh viên năm cuối, cử nhân mới ra trường, hoặc người đang chờ vào khóa đào tạo nghề luật sư. Có nơi gọi là trợ lý pháp lý (paralegal), phạm vi việc xê dịch đôi chút.
Người tập sự hành nghề luật sư là chuyện khác. Họ đã học xong khóa đào tạo nghề, đã đăng ký tập sự với đoàn luật sư và có luật sư hướng dẫn theo quy định của Luật Luật sư. Trợ lý thì chỉ là quan hệ lao động bình thường với tổ chức hành nghề, không cần điều kiện nào trong số đó. Năm đó tôi là trợ lý, chưa học nghề, nên mọi thứ tôi làm đều không được tính vào thời gian tập sự sau này.
II. Việc trong tuần
Văn phòng tôi làm chủ yếu là tranh chấp hợp đồng và lao động, nên tỷ trọng việc nghiêng về hồ sơ tố tụng. Ở công ty luật làm đầu tư hay doanh nghiệp, trợ lý sẽ soạn thảo và dịch nhiều hơn.
1. Tra cứu
Luật sư hỏi một câu, tôi đi tìm căn cứ. Văn bản còn hiệu lực không, có văn bản hướng dẫn nào mới không, có án lệ hay bản án nào đã công bố xử tương tự không. Tôi dùng Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật để kiểm hiệu lực và trang công bố bản án của Tòa án nhân dân tối cao để tìm bản án. Kết quả nộp cho luật sư là một trang tóm tắt, không phải ba mươi file PDF.
2. Soạn bản nháp
Đơn khởi kiện, bản tự khai, công văn gửi đối phương, thư tư vấn cho khách. Tôi soạn nháp theo dàn ý luật sư đưa, luật sư sửa, tôi sửa lại theo. Lúc đầu bản của tôi về đỏ lòm Track Changes. Sau khoảng nửa năm, bản về chỉ còn vài chỗ đỏ. Đó là thước đo tiến bộ rõ nhất tôi từng có.
3. Giữ hồ sơ và thời hạn
Đánh số, lập danh mục tài liệu, scan, đặt tên file theo quy ước của văn phòng. Quan trọng hơn cả là lịch thời hạn: hạn nộp bản tự khai, hạn kháng cáo, ngày hòa giải, ngày mở phiên tòa. Văn phòng có phần mềm quản lý vụ việc, nhưng tôi vẫn giữ thêm một bảng tính riêng, vì một hạn bị lỡ là thứ không sửa được bằng xin lỗi.
4. Đi nộp, đi nhận
Tòa án, cơ quan thi hành án, phòng đăng ký kinh doanh. Nghe đơn giản, nhưng mang thiếu một bản sao là phải quay về. Tôi học được cách hỏi cán bộ tiếp nhận thật lịch sự và ghi lại tên bộ phận, số điện thoại, để lần sau gọi trước.
5. Ngồi cùng khách hàng
Tôi ghi biên bản các buổi làm việc, rồi sắp xếp giấy tờ khách đưa thành một bộ có hệ thống. Khách hàng hay đưa tài liệu lộn xộn, nhiều khi là ảnh chụp tin nhắn trên điện thoại. Chuyển chúng thành chứng cứ có thứ tự, có ngày tháng, là một kỹ năng thật sự.
Nếu bạn đang phân vân giữa làm trợ lý ở văn phòng luật và vào phòng pháp chế của doanh nghiệp, hai nơi có nhịp khác hẳn nhau. Văn phòng luật chạy theo thời hạn tố tụng và nhiều loại khách hàng; doanh nghiệp xoay quanh hợp đồng và quy chế nội bộ. Tôi có viết một bài tổng quan về nghề pháp chế doanh nghiệp, đọc xong sẽ dễ so hơn.
III. Những điều trợ lý không được làm
Tôi từng suýt gây chuyện vì một tin nhắn. Khách gọi hỏi “vụ này em thấy có thắng không”, tôi trả lời theo suy nghĩ của mình. Luật sư biết, gọi tôi vào nói rất bình tĩnh rằng mọi ý kiến gửi khách phải qua luật sư, kể cả ý kiến miệng. Từ đó tôi chỉ nói “em sẽ chuyển câu hỏi cho luật sư”.
Ngoài chuyện không tự tư vấn, trợ lý không ký văn bản gửi ra ngoài thay luật sư, và không tranh tụng với tư cách luật sư. Thông tin vụ việc là bí mật nghề nghiệp; trợ lý cũng phải giữ kín như luật sư, theo nội quy văn phòng và cam kết bảo mật đã ký. Tôi từng thấy một bạn trợ lý đăng ảnh bàn làm việc lên mạng, trong ảnh lộ cả tên đương sự trên bìa hồ sơ. Bạn ấy không bị đuổi, nhưng không bao giờ được giao vụ lớn nữa.
Luật sư hướng dẫn của tôi hay nói: trợ lý giỏi là người đưa bản nháp tới mức luật sư chỉ cần sửa vài chữ rồi ký.
IV. Sau vị trí trợ lý
1. Học nghề luật sư
Đây là đường phổ biến nhất. Bạn học khóa đào tạo nghề luật sư tại Học viện Tư pháp, rồi tập sự tại tổ chức hành nghề luật sư, qua kỳ kiểm tra kết quả tập sự, xin chứng chỉ hành nghề và gia nhập đoàn luật sư. Kinh nghiệm làm trợ lý giúp phần tập sự nhẹ đi rất nhiều, vì bạn đã quen hồ sơ, quen tòa. Quốc hội đang xem xét dự thảo Luật Luật sư sửa đổi, nên các bước này có thể được điều chỉnh, cần theo dõi khi luật mới được thông qua.
2. Sang pháp chế doanh nghiệp
Đường tôi đã đi. Sau gần hai năm trợ lý, tôi nộp đơn vào phòng pháp chế của một công ty sản xuất. Người phỏng vấn hỏi nhiều về kỹ năng soạn thảo và cách tôi quản lý thời hạn, ít hỏi về luật. Kinh nghiệm văn phòng luật được quý vì người đó đã quen làm việc dưới áp lực có hạn chót.
3. Ở lại làm trợ lý lâu năm
Ít người chọn, nhưng có. Ở các công ty luật lớn, trợ lý pháp lý lâu năm nắm quy trình, giữ kho mẫu, đào tạo người mới, và có vị trí riêng trong văn phòng.
Về thu nhập, nó phụ thuộc quy mô văn phòng, lĩnh vực, tiếng Anh và thành phố bạn làm. Văn phòng có khách nước ngoài trả khác văn phòng nhỏ chuyên tranh tụng trong nước. Năm đầu, tôi nghĩ thứ bạn thật sự nhận được là một luật sư chịu ngồi sửa bản nháp cho mình, và cái đó không ghi trên phiếu lương.
V. Hỏi đáp nhanh
Hỏi: Sinh viên năm ba có làm trợ lý luật sư được không?
Đáp: Được, nhiều văn phòng nhận sinh viên năm ba, năm tư làm bán thời gian. Bạn cần sắp xếp lịch học cho ổn và nói rõ số buổi mỗi tuần ngay từ đầu.
Hỏi: Thời gian làm trợ lý có tính vào tập sự không?
Đáp: Không. Tập sự chỉ tính từ khi bạn đã có giấy chứng nhận tốt nghiệp đào tạo nghề và đăng ký tập sự tại đoàn luật sư.
Hỏi: Trợ lý có được ra tòa không?
Đáp: Bạn có thể đi cùng luật sư, mang tài liệu, ngồi ghi chép. Tranh tụng với tư cách luật sư thì không. Trong một số vụ dân sự, trợ lý có thể được khách ủy quyền làm người đại diện nếu pháp luật tố tụng cho phép, nhưng việc đó luật sư phụ trách sẽ quyết.
Bài viết kể lại kinh nghiệm riêng, không phải tư vấn pháp lý; mỗi văn phòng và mỗi vụ việc có cách làm khác nhau.